Landlæknisembættið - Sóttvarnarlæknir

Spurningar og svör um bólusetningu gegn inflúensu A(H1N1)v (svínainflúensu)

Má búast við útbreiddri svínainflúensu veturinn 2009/2010?
Reynslan af fyrri inflúensufaröldrum hefur sýnt að inflúensa nær ekki mikilli útbreiðslu á sumartíma en geisar fremur á veturna. Heimsfaraldurinn 1918 hófst hér á landi sem og í öðrum norðlægum löndum sem væg sumarinflúensa sem varð svo að alvarlegri drepsótt næsta vetur (1).

Inflúensa A(H1N1)v eða svínainflúensan greindist fyrst hér á landi í maí 2009. Frá september hefur inflúensan geisað hér á landi og fjöldi einstaklinga sýkst alvarlega. Búast má við að um 30% þjóðarinnar muni sýkjast á næstu vikum og mánuðum og því möguleiki á að annar faraldur geti geisað síðar í vetur eða næsta vetur. 

Hvað hefur verið gert til að hefta útbreiðslu svínainflúensu hér á landi?
Frá árinu 2006 hefur verið unnið að gerð viðbragðsáætlunar hér á landi gegn heimsfaraldri inflúensu undir stjórn sóttvarnalæknis og almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra. Megin tilgangur þessarar viðbragðsáætlunar er að samræma aðgerðir sem miða að því að draga úr smiti innanlands, meðhöndla sjúka og viðhalda innviðum samfélagsins. Þar sem svínainflúensan hefur verið tiltölulega væg til þessa þá hefur ekki verið talin ástæða til að grípa til róttækra aðgerða eins og lokana og samkomubanns.
Veirulyf eru gagnleg til að meðhöndla sjúklinga með alvarlega sýkingu og hefur veirulyfjum úr opinberum birgðum verið dreift um landið og gefnar út leiðbeiningar um notkun þeirra. Ennfremur hafa verið gefnar út leiðbeiningar til almennings um smitvarnir sem líklegar eru til að minnka líkur á smiti milli einstaklinga.

Árangursríkasta aðgerðin til að koma í veg fyrir sýkingu hjá einstaklingum er bólusetning. Íslendingar hafa fest kaup á 300.000 skömmtum af bóluefni (Pandemrix®, sjá fylgiseðil) sem framleitt er af lyfjafyrirtækinu GSK. Fyrstu skammtar bóluefnisins bárust hingað til lands um miðjan október en nokkra mánuði tekur að fá allt bóluefnið þar sem fyrirtækið annar vart eftirspurn.

Hefur Pandemrix® bóluefnið verið rannsakað?
Bóluefni gegn inflúensu A(H5N1) (fuglainflúensu) hefur verið rannsakað í nokkrum þúsundum einstaklinga og samþykkt af Evrópsku Lyfjastofnuninni (EMEA). Þetta bóluefni heitir Prepandrix® og inniheldur öll sömu efni og nýja svínainflúensubóluefnið nema veiruna sem er frábrugðin. Niðurstöður rannsókna hafa sýnt að bóluefnið gegn fuglainflúensu örvar góða ónæmisvörn og engar vísbendingar eru um alvarlegar aukaverkanir (3), (4). Rannsóknir á Pandemrix standa nú yfir og er von á niðurstöðum fljótlega.

Hvaða efni inniheldur hið nýja inflúensubóluefni?
Inflúensubóluefnið frá GSK inniheldur hluta inflúensuveirunnar, AS03 ónæmisglæði og thiomersal sem kemur í veg fyrir mengun bóluefnisins af völdum sýkla og eykur þannig endingu þess. Ónæmisglæðir eykur verkun bóluefnisins og tryggir víðtækari og betri vörn gegn sýkingu.

Geta inflúensubóluefni verið skaðleg?
Hundruð milljóna einstaklinga hafa verið bólusettir gegn inflúensu á undanförnum áratugum. Árið 1976 var notað bóluefni í Bandaríkjunum sem talið er að hafi valdið tímabundnum lömunum (Guillain Barre heilkenni) hjá um einum af hverjum 100.000 sem bólusettir voru. Hins vegar sáust þessar aukaverkanir ekki í öðrum löndum  þar sem milljónir einstaklinga voru bólusettir. Niðurstöður vandaðra rannsókna á inflúensubóluefnum hin síðari ár hafa hins vegar sýnt fram á að þau eru örugg og valda ekki Guillain Barre heilkenni (5).

Sýking af völdum inflúensu getur aftur á móti valdið Guillain Barre heilkenni og er áhættan margfalt meiri en hugsanleg áhætta af völdum bólusetningarinnar (5).

Vægar aukaverkanir eins og hiti, roði og þroti á stungustað geta hins vegar sést eins og eftir allar bólusetningar.

Eru AS ónæmisglæðar skaðlegir?
AS ónæmisglæðar hafa verið rannsakaðir hjá þúsundum einstaklinga og engar skaðlegar aukaverkanir komið fram (6), (7), (8). Ónæmisglæðar í bóluefnum auka svörun ónæmiskerfisins við bólusetningu og auka þannig vörn bólusettra einstaklinga gegn sýkingu. Búast má við auknum roða og þrota á stungustað eftir bólusetningu þessara bóluefna vegna ónæmisglæðisins sem ætlaður er að efla ónæmiskerfið en hann helst einungis staðbundið (9), (10). AS ónæmisglæðar finnast í ýmsum viðurkenndum bóluefnum eins og Cervarix® sem er bóluefni gegn leghálskrabbameini.

Nokkur umræða hefur verið um skaðsemi squalene sem er efnasamband sem finnst í AS og mörgum öðrum ónæmisglæðum. Squalene er unnið úr hákarlalýsi og frásogast um meltingarveg ef gefið um munn. Niðurstöður rannsókna á dýrum hafa sýnt að squalene gefið í miklu meira magni en finnast í bóluefnum geta valdið skaða á taugafrumum en ekki hefur verið sýnt á skaðsemi hjá mönnum. Squelene hefur verið rannsakað hjá milljónum einstaklinga þ. á m. börnum og ekki hefur verið sýnt fram á skaðlegar aukaverkanir af þeirra völdum (11).

Er thiomersal í bóluefnum skaðlegt?
Thiomersal inniheldur kvikasilfurssambönd og er ætlað að auka endingu bóluefna.

Kvikasilfurssambönd eru af ýmsum gerðum og sýnt hefur verið fram á að metýl kvikasilfur sem fyrirfinnst í náttúrunni og menguðum matvælum getur verið skaðlegt heilsu manna. Það form af kvikasilfri er hins vegar ekki í thiomersal heldur etýl kvikasilfur sem hefur allt aðra eiginleika og er ekki skaðlegt heilsu manna í því litla magni sem fyrirfinnst í bóluefnum (12), (15).

Fram til ársins 2000 innhéldu flest bóluefni thiomersal en eftir þann tíma hafa nánast öll bóluefni verið án thiomersals. Viðamiklar rannsóknir hafa verið gerðar á því hvort thiomersal geti verið skaðlegt börnum og þunguðum konum (13), (14), (15), (5). Niðurstöður þessara rannsókna sýna að thiomersal veldur ekki alvarlegum aukaverkunum hjá þessum einstaklingum.

Er óhætt að bólusetja þungaðar konur gegn inflúensu?
Niðurstöður rannsókna á fyrri heimsfaröldrum sem og yfirstandandi svínainflúensu hafa sýnt að þungaðar konur eru í nokkurri áhættu á að sýkjast alvarlega af völdum inflúensu (1), (2), (16). Í mörgum löndum hefur því bólusetning gegn árlegri inflúensu verið ráðlögð hjá þunguðum konum.

Milljónir þungaðra kvenna hafa verið bólusettar gegn árlegri inflúensu víða um heim án þess að skaði hafi hlotist af hvorki hjá móður né barni (5).

Niðurstöður rannsókna hafa einnig sýnt að bóluefni sem innihalda thiomersal eru örugg hjá þunguðum konum (5).

Má búast við aukaverkunum hér á landi í tengslum við bólusetningu gegn svínainflúensu?
Þar sem margir einstaklingar verða væntanlega bólusettir gegn svínainflúensu hér á landi á næstu mánuðum þá má búast við að upp komi atvik sem tengjast bólusetningunni. Þó ýmis atvik munu tengjast bólusetningunni þá er ekki þar með sagt að bólusetningin hafi valdið atvikinu.

Lögð verður áhersla á það hér á landi að kanna vandlega öll þau atvik sem tengjast bólusetningunni með það fyrir augum að fá úr því skorið hvort um orsakasamhengi er að ræða. Íslensk heilbrigðisyfirvöld munu einnig fylgjast náið með erlendum rannsóknum á öryggi inflúensubóluefna.

Hverja má ekki bólusetja gegn svínainflúensu?
Mjög fáar frábendingar eru fyrir bólusetningu gegn svínainflúensu. Þeim einstaklingum sem eru með sögu um alvarlegt ofnæmi gegn eggjum eins og lost og bólgu í öndunarvegi er ráðið frá bólusetningu. Alvarlegt ofnæmi gegn thiomersal (sem er mjög sjaldgæft) er einnig frábending fyrir bólusetningu. Fyrri saga um Guillain Barre heilkenni er ekki frábending fyrir bólusetningu ef veikindin hafa orðið fyrir meira en 6 mánuðum.
Einstaklingar með sögu um alvarlegt ofnæmi gegn latex á ekki að bólusetja því gúmmí  hettuglasanna sem innihalda bóluefnið inniheldur latex.

Hvað ávinnst með almennri bólusetningu hér á landi?
Bólusetning er einstök vörn gegn sýkingu að því leyti að hún verndar einstaklinginn sem bólusettur er og hindrar jafnframt útbreiðslu sýkingarinnar í samfélaginu því hinn bólusetti smitar ekki aðra.
Aðeins með almennri þátttöku í bólusetningu verður hægt að koma í veg fyrir útbreiddan og alvarlegan faraldur hér á landi.

Þarf að bólusetja hvern einstakling tvisvar til að ná hámarks vörn eða verður ein sprauta nægileg?
Bráðabirgðaniðurstöður á rannsóknum á Pandemrix sýna að ein bólusetning hjá öllum aldurshópum veitir hámarksvörn. Því hefur verið ákveðið að allir einstaklingar sem óska eftir bólulsetningu munu fá eina sprautu.

_______________________________________________________
1) Lancet (2006); 368: 2211-2218
2) Eurosurveillance Vol. 14. Issue 33. 20 August 2009
3) Biodrugs 2008; 22 (5): 279-292
4) Vaccine (2008) 26, 2378-2388
5) MMWR July 24, 2009/58;1-52
6) BioDrugs. 2008; 22(5): 279-92
7) Hum Vaccin. 2009 May; 5(5): 332-40
8) J Adolesc Health. 2009 Jan;44(1):33-40
9) Curr Top Microbiol Immunol. 2009;333:323-44
10) Vaccine. 2009 Aug 12
11) Vaccine 26 (2008) 3209-3222
12) Current Opinion in Pediatrics 2008, 20:178-183
13) CCDR Canada Communicable Disease Report 1. júlí 2007
14) N Engl J Med 2007; 357:1281-92.
15) Am J Perinatol 2007;24:387-400
16) Lancet 2009; 374: 451-58

Uppfært 2. nóvember 2009