Landlæknisembættið - Directorate of Health

Grundvallarvarúð gegn sýkingum rýfur smitleiðir

Grundvallarvarúð gegn sýkingum er samheiti yfir verklagsreglur um sýkingavarnir sem ávallt ber að viðhafa þegar sjúklingum/einstaklingum er veitt heilbrigðisþjónusta, óháð því hvort þeir eru taldir vera smitandi eða ekki. 

Grundvallarvarúðin byggir á þeirri staðreynd að hvaða líkamsvessi sem er (fyrir utan svita) getur innihaldið smitefni sem getur smitast milli manna með snertingu við rofna húð og slímhimnur. Að beita sömu smitgát við alla dregur úr smithættu frá þekktum smitberum og öðrum sem ekki er vitað hvort eru sýktir. Grundvallarvarúð gegn sýkingum felur einnig í sér að koma í veg fyrir smit með blóði. Þannig er grundvallarvarúð gegn sýkingum forsenda áhrifaríkra sýkingavarna í heilbrigðisþjónustunni. 

Þótt verklagsreglum um grundvallarvarúð sé ávallt beitt í meðferð og umönnun sjúklinga fer val á hlífðarbúnaði eftir því hvers konar snerting við sjúkling er fyrirséð, hversu líklegt er að smitefni berist á milli og með hvaða leiðum.

Þegar einstaklingur sem nýtur heilbrigðisþjónustu er með staðfesta sýkingu af tilteknum smitefnum er grundvallarvarúðinni fylgt eftir með auknum þunga og viðeigandi viðbótar-varúð bætt við til að rjúfa smitleið sýkils sem um ræðir hverju sinni.

Handhreinsun

Handhreinsun er mikilvægasta sýkingavörnin sem viðhöfð er í heilbrigðisþjónustu.

• Neglur eiga að vera stuttklipptar, án naglalakks og gervinagla.
• Skartgripi á ekki að bera á höndum (hringa, armbönd, armbandsúr).
• Handsprittun með efni sem inniheldur alkóhól er áhrifaríkasta handhreinsiaðferðin þegar hendur eru ekki sjáanlega óhreinar.
• Hendur ber að þvo með venjulegri handsápu og vatni þegar þær eru sjáanlega óhreinar og þurrka vel á eftir með hreinu handklæði/einnota þurrkum.
• Handhreinsun skal framkvæma fyrir hrein verk og eftir vinnuaðstæður og aðgerðir sem teljast óhreinar, svo sem:
  1. Fyrir og eftir snertingu við sjúklinga.
  2. Milli hreinnar og óhreinnar snertingar á sama sjúklingi.
  3. Fyrir snertingu við hrein áhöld.
  4. Eftir snertingu við óhreina hluti.
  5. Fyrir meðhöndlun lyfja.
  6. Fyrir tilreiðslu matar.
  7. Eftir að hanskar hafa verið notaðir.

Hanskar

Tilgangur með notkun hanska er að:

• Hindra smit frá sjúklingi til heilbrigðisstarfsmanns.
• Hindra smit frá höndum heilbrigðisstarfsmanns til sjúklings.
• Hindra smit milli sjúklinga.
• Vernda hendur gegn skaðlegum efnum.

Hvenær skal nota hanska?

Nota skal hanska við snertingu við alla líkamsvessa, slímhimnur, rofna húð, óhreina hluti og yfirborð.

• Vinna frá „hreinu yfir í óhreint“ og takmarka dreifingu mengunar eins og kostur er.
• Við létta aðhlynningu og önnur reglubundin verk þar sem ekki er líklegt að verði snerting við líkamsvessa, slímhimnur, rofna húð eða mengaða hluti og yfirborð þarf sjaldnast að nota hanska. Þá er oftast nægilegt að hreinsa hendurnar vandlega.
• Heilbrigðisstarfsfólk með sár eða exem á höndunum þarf að gæta þess vel að nota hanska.  Hylja skal sár með vatnsþéttum umbúðum.

Framkvæmd

• Hendur eiga að vera hreinar þegar farið er í hanska.
• Þegar hanskar eru notaðir samtímis öðrum hlífðarbúnaði skal fara síðast í hanskana.
• Skipta skal um hanska milli mismunandi verka hjá sama sjúklingi, ef líklegt er að þeir hafi komist í snertingu við menguð svæði.
• Hanskana skal taka af strax að verki loknu og henda í viðeigandi ílát.
• Um leið og hanskar hafa verið teknir af skal þvo eða spritta hendurnar.

Hlíf fyrir munn og nef

•  „Skurðstofugríma“ er notuð til að hlífa munni og nefi við aðgerðir þar sem hvers kyns ýring líkamsvessa gæti orðið, þ.m.t. blóð eða annað fljótandi efni sem gæti innihaldið sýkla.  Sama á við um aðhlynningu sjúklinga sem hnerra og hósta.
• Gríman á að hylja bæði munn og nef. Hana þarf að festa þannig að sem minnstur leki verði meðfram köntunum.
• Skurðstofugríma er einnig notuð til að hindra mengun frá notandanum í umhverfið, t.d. í skurðaðgerðum, fyrst og fremst til að hindra dreifingu stórra dropa frá nefi og munni.
• Við notkun mengast gríman bæði af smitefni í loftinu og frá nefi og koki þess sem ber hana.  Þess vegna er hún einnota og því ætti ekki að láta hana hanga á hálsinum eftir notkun heldur henda henni strax eftir notkun.
• Hreinsa skal hendur eftir að menguð gríma er snert.

Öndunarhlífar (fínagnasíur (veiruheldar grímur) eða skurðstofugrímur) eru notaðar í einangrun vegna ákveðinna sjúkdóma sem geta smitast með loftbornu smiti.  Sjá nánar í leiðbeiningum um einangrun.

Í endurlífgun eru notuð þar til gerð munnstykki, öndunargrímur og belgir eða önnur áhöld til öndunarhjálpar.

Hlífðargleraugu

• Hlífðargleraugu eða augnhlífar eru notaðar til að vernda slímhimnu í augum í aðgerðum þar sem líkamsvessar geta sprautast, þ.m.t. blóð og annað fljótandi efni sem gæti innihaldið sýkla.
• Augnhlífarnar skal taka niður eftir að hafa farið úr hönskum og hendur hafa verið hreinsaðar.  Gleraugnafestingin og/eða spöngin mengast oftast ekki og því er óhætt að snerta hana með berum höndum.

Hlífðarsloppur

• Notið hlífðarslopp til að verja húð og starfsklæðnað í aðgerðum þar sem líkamsvessar geta sprautast, þ.m.t. blóð og annað fljótandi efni sem gæti innihaldið sýkla eða þar sem búast má við að starfsklæðnaður geti óhreinkast.
• Ef óhreinindi eru mikil og/eða bleyta á að nota vatnsheldan slopp (ef slíkur sloppur er ekki til má nota venjulegan slopp og plastsvuntu utan yfir).
• Fara skal úr óhreinum hlífðarsloppi um leið og hægt er, koma honum í þvott eða rusl (ef einnota) og hreinsa hendur strax á eftir (handþvottur eða sprittun).
• Nota skal hvern hlífðarslopp aðeins hjá einum sjúklingi.
• Margnota hlífðarsloppum ber að skipta út (setja í þvott) a.m.k. einu sinni á sólarhring.

Meðferð áhalda

• Áhöld sem hafa óhreinkast af líkamsvessum eða öðru efni sem getur innihaldið sýkla, þarf að meðhöndla þannig að þau snerti ekki húð, slímhimnur, fatnað eða annan búnað svo að smitefni berist ekki í heilbrigðisstarfsfólk, sjúklinga eða umhverfið.
• Öll endurnýtanleg áhöld þarf að hreinsa nákvæmlega að notkun lokinni, e.t.v. sótthreinsa eða dauðhreinsa, áður en þau eru notuð hjá öðrum sjúklingum.
• Ekki skal endurnota einnota áhöld og er þeim því hent eftir notkun. Vanda ber frágang þannig að enginn skaði hljótist af þeim og mengun berist ekki af þeim í umhverfið.

Þrif í umhverfi

Ræsting

• Ef líkamsvessar (blóð, uppköst, þvag, hægðir eða annað) berast á búsáhöld, snertifleti, gólf eða því um líkt eru óhreinindin fjarlægð og síðan strokið yfir með viðeigandi sótthreinsunarefni.
• Reglubundin þrif eru framkvæmd í samræmi við ræstingaráætlun hverrar stofnunar.

Sorp

• Hver stofnun skal hafa skýrar aðgengilegar starfsreglur um meðhöndlun sorps.
• Flokka, pakka og eyða sorpi skv. reglugerð nr. 737 frá 2003. 
• Sóttmengaðaður úrgangur telst vera:
  1. Úrgangur frá sjúklingum sem haldnir eru hættulegum og smitandi
      sjúkdómum (t.d. á einangrunardeild).
  2. Einnota áhöld sem menguð eru smitefni frá sýktum sjúklingi.
  3. Blóðsmitaður úrgangur, blóð, blóðþættir og blóðmenguð einnota
      áhöld og hlutir.
  4. Umbúðir og sýni frá sýktum sárum.

Sængurföt og efni

• Meðhöndla skal sængurföt og efni sem óhreinkast af líkamsvessum eins og það sé smitandi og á þann máta að það komist ekki í beina snertingu við rofna húð eða slímhimnur.
  

Staðsetning sjúklinga

• Á heilbrigðisstofnunum þurfa sjúklingar sem líklegir eru til að dreifa smitefni að vera einir á stofu til að draga úr líkum á smitun milli sjúklinga og í umhverfið. Hér er t.d. átt við sjúklinga sem eru með mikið vessandi sár, niðurgang, uppköst o.s.frv., en einnig þá sjúklinga sem geta ekki farið eftir reglum varðandi persónulegt hreinlæti.
• Sjúklingar með bælt ónæmiskerfi og aðrir sem eru í aukinni sýkingarhættu eiga einnig að vera á einbýlisstofu.

Hóstatækni

Þegar þarf að hósta eða hnerra og aukið slímrennsli er frá loftvegum er mikilvægt að sýna aðgát til að koma í veg fyrir smit.

• Forðist að hósta og hnerra beint á aðra.
• Haldið fyrir munn og nef með pappírsþurrku meðan hóstað er eða hnerrað og setjið þurrkuna strax í ruslið eftir notkun.
• Við ákveðnar aðstæður getur það verið matsatriði hvort sá sem hnerrar mikið skuli hafa grímu fyrir vitum sér.
• Hreinsið hendur (þvoið/sprittið) eftir alla snertingu við vessa úr öndunarfærum.
  
  

Öruggar vinnuaðferðir við inngjafir lyfja og vökva

• Notið verklagsreglur smitgátar og dauðhreinsuð áhöld.
• Notið nýja sprautu fyrir hvern sjúkling, jafnvel þótt skipt hafi verið um odd.
• Notið eingöngu dauðhreinsuð einnota innrennslissett og dauðhreinsaða innrennslisvökva fyrir hvern sjúkling. Sprauta og nál sem hafa verið notaðar til ástungu á innrennslissett eða inngjafarflösku/poka teljast mengaðar og skulu ekki notaðar aftur.
• Leitast skal við að nota einnota lykkjur og hettuglös fremur en margnota hettuglös.
• Ekki skal geyma restar úr einnota lykkjum og hettuglösum til síðari nota hjá sama sjúklingi og ekki nýta þær til gjafa hjá öðrum sjúklingum.
• Þar sem margnota hettuglös eru notuð skal nota einnota nál og sprautu í hvert sinn sem stungið er í hettuna.
• Áður en stungið er á hettuglösum skal sótthreinsa yfirborð hettunnar.
• Margnota hettuglas skal ekki geyma í eða við meðferðasvæði sjúklinga.

Sótthreinsun á húð

• Ekki hefur verið sýnt fram á að sótthreinsun á húð við ástungur á bláæð og fyrir lyfjagjafir í húð, undir húð og í vöðva, dragi úr sýkingarhættu. Vegna hefðar er þó mælt með sótthreinsun á húð þegar verið er að framkvæma þessar aðgerðir á heilbrigðisstofnunum.  Skammvirkt húðsótthreinsiefni, s.s. alkóhól er nægilegt.
• Sótthreinsun á húð er nauðsynleg fyrir ástungur með æðaleggjum sem ekki eru fjarlægðir strax. Því lengur sem æðaleggurinn kemur til með að liggja undir húðinni því nákvæmari þarf sótthreinsun húðarinnar að vera. Nota skal húðsótthreinsiefni með skamm- og langverkandi áhrifum (klórhexidínspritt).
• Fyrir skurðaðgerðir og innrænar röntgenrannsóknir skal sótthreinsa húðina nákvæmlega skv. reglum hverrar stofnunar. Nota skal húðsótthreinsiefni með skamm- og langverkandi áhrifum (klórhexidínspritt).
• Húð sem er sýnilega óhrein er fyrst þvegin og síðan sótthreinsuð áður en stungið er á henni.

Fyrirbygging stunguslysa

• Meðhöndla skal beitt og oddhvöss áhöld með varúð þannig að dregið sé úr líkum á stunguslysum.
• Ekki setja hlífðarhettu á nál sem notuð hefur verið til inngjafa hjá sjúklingi.
• Setjið notuð beitt og oddhvöss áhöld í örugg ílát strax að notkun lokinni, eins nálægt notkunarstað og unnt er.
• Ílát fyrir notuð beitt og oddhvöss áhöld skulu aðeins fyllt að ¾ hlutum og lokað með öruggum hætti fyrir flutning.

Uppfært 12. desember 2011